Hatırat, Kitap, İNCELEMELER

Talat Paşa’nın Anılarında Ermeni Hareketi

Bu yazıyı 5 dakikada okuyabilirsiniz.


Kimine göre mason ve hain bir paşa, kimine göre komitanın ruhu, kimine göre de eli kanlı bir zalim… İşte Talat Paşa hakkında önemli ölçüde taraftar bulan ifadelerden birkaçı. Osmanlı Devleti’nin son döneminde hem devlet içerisinde hem de İttihat ve Terakki Cemiyeti (Fırkası) içerisinde önemli ve kilit rollerde bulunan Talat Paşa, hala daha -ne acıdır ki- altı doldurulmayan ithamlara maruz kalmaktadır. Bu çirkin ithamlardan biri ise kaynağını, Talat Paşa’nın, Ermeni Tehcirindeki rolünden alıyor. Bu sebeple, yazımızda Talat Paşa’nın Ermeni Hareketi’yle ilgili anılarında yer verdiği düşüncelerini incelemeye çalışacağız.

Ermeni Meselesinin Tarihi

Ermeni Hareketi ile ilgili detaylara girmeden önce tarihinden bahseden Talat Paşa, bu hareketin kökenini 1878 Rus Harbi’ne kadar götürür. Ermenilerin, bu savaş ile doğu illerinde bir özerklik için umutlandığını, Berlin Antlaşması ile de -azınlıkta olmalarına rağmen- Avrupa Devletleri aracılığıyla kendileri lehine düzeltim (ıslahat) yapılmasını kabul ettirdiklerini söyler. Bütün bu olanlarla iyice heveslenen Ermenilerin, gittikçe örgütlendiğini, çeşitli propagandaları yaymak için de gerekli organları oluşturduklarından bahseder.[1]

Bu bölümün ardından Ermenileri, giriştikleri bu ayrılık yolundan döndürmek için çeşitli ilişkiler kurulduğunu belirten Talat Paşa, İttihat ve Terakki’nin bazı tartışmalı işlerinin Ermeni elleriyle yapılması kararı alındığını fakat Ermenilerin bu teklifi reddettiğini de ekler. Burada Talat Paşa’nın eklediği diğer önemli bir husus ise 1908 Jön Türk İhtilali’ni, İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kendi iç örgütü sayesinde kabul ettirdiği ama basında Ermenilerin, meşrutiyetin ilanında Taşnak Örgütü’nün de önemli bir rolü olduğunu savunulduğunu bizlerle paylaşır. Talat Paşa’nın bu konudaki yorumu ise “…hala anlaşabiliriz umudu ile onlara da övünme payı bıraktık.” şeklindeydi.[2]

Talat Paşa, 1908 Jön Türk Devrimi’nden itibaren kırılma noktasına giden süreçteki en önemli etkeni şu şekilde belirtiyordu:

“Jön Türkler, meşrutiyetin ilanında Ermeni vatandaşlarına karşı en büyük içtenlikle hareket etmiş ve geleceğe tam bir güvenle baktıklarını göstermişlerdir. Fakat Taşnak ve Hınçak Komiteleri 1908-1918 yıllarında Türkiye içindeki ihtilalci çalışmalarını genişletmek ve halkı silahlandırmak için en büyük çabayı harcadılar.”[3]

Bu bölümü, Ermenilerin, kendi davalarını gerçekleştirmek için hiçbir özveriden çekinmeyeceklerini ve amaçlarına ulaşmak konusunda da ciddi olduklarını belirterek bitiriyordu.[4]

Ermenilerin İçyüzünü Gösteren Belgeler

Talat Paşa bu bölümde, Ermenilerin silahlanmak ve örgütlenmek için çıkarttıkları bir talimatnameyi paylaşıyordu. Bu talimatnamede ilk olarak Ermenilerin silaha ihtiyaç duyacakları zaman ne yapacakları, kimlere danışacakları ve nereye başvuracakları hakkında detaylı bilgiler sunuluyordu. Burada değinilen ilginç nokta ise Rusya’da devlete ait silah fabrikası olmasına karşın Türkiye’de silah fabrikası olmadığı için Rus Ermenilerinin Türkiye’deki dostlarına yardım ve aracılık etmeleri gerektiğinden bahsedilmesidir.[5] Silahlanma çabalarına örgütlenme ile devam edilen bu talimatnamede köyler üç başlığa ayrılıyor ve bu köylerdeki Ermenilerin nasıl örgütleneceğine ve kim tarafından yönetilip hangi oluşuma bağlı olacağı hakkında bilgiler veriliyordu.[6] Kendi köylerindeki durumlarını örgütleyen Ermeniler için sırada Türk köylerine nasıl saldıracaklarına dair talimatlar vardı. Talimatnamenin bu kısmında saldırılacak köy hakkında nasıl istihbarat toplanacağı, köyün direncinin kırılabilmesi için saldırı planının nasıl uygulanacağı, köylüleri nasıl şaşırtıp telaşlandıracakları gibi çeşitli hususlara yer veriliyordu.[7]

Talimatnameyi belirttikten sonra kendi anlatımına geçen Talat Paşa, Bitlis’teki Rus konsolosunun 3 Aralık 1910 tarihli Taşnaksütyun Komitesi hakkındaki raporuna gönderme yaparak komite üyelerinin öğretmen gibi çeşitli rollerle ihtilal hareketlerini yönettiklerini okuyucuyla paylaşır. Burada enteresan diğer bir nokta ise 19 Kasım 1910 tarihli rapora göre Ermenilerin, Taşnaksütyun Komitesi’nin buyruklarına uymayan Ermenileri öldürecekleri ve bu suçları Türklerin üzerine atacaklarıdır. Talat Paşa, Ermenilerin bu tarz davranışlarına rağmen ayrılığı engellemek amacıyla da İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin Ermenilerle olan görüşmelerini dürüstlükle sürdürdüğünü de belirtmiştir.[8]

Ermeniler, ayrılıkçı emellerini İttihat ve Terakki Fırkası’na kabul ettirmek istiyorlardı. Fakat Jön Türkler bu istekleri kendi ilkeleriyle uyuşmadığı için kabul etmiyorlardı. Ermenilerin ayrılıkçı isteklerinin reddedilmesinin altında, Jön Türkler’in, diğer kavimlerin de bundan destek alarak ayrılıkçı faaliyetlere girmesini ve altı asırlık vatanın çöküşünü engelleme isteği yatıyordu. Talat Paşa, Taşnakçıların milli ve ihtilalci örgütlerini genişletme niyetinde olmalarını da anlaşmazlığın bir diğer nedeni olarak gösteriyordu. Balkan Savaşları’na kadar Ermenilerin genel bir isyana kalkışmayıp arazi sorunlarını gidermekle ilgilendiklerini belirtiyordu. Hükümetin bu konuda iyi niyetli davrandığını belirtiyor fakat aynı karşılığı Ermenilerden göremediklerini de ekliyordu. Ermenilerin şikayetlerde bulunmaları ve konuyu sürekli Avrupa Devletleri’ne intikal ettirmeleri ise diğer bir can sıkıcı olaydı.[9]

Ermeniler Düşmanlarımıza Nasıl Alet Oldular?

Talat Paşa bu kısımda Taşnaksütyun Komitesi’nin bildirisini ekleyerek bu belgeden çıkarsamalar yapıyordu. Buna göre İngiltere ve Rusya, Ermenilerin lehine düzeltim ve hatta özerklik oluşturulması gerektiği konusunda hemfikirlerdi. Fransa da bu konuda aynı düşünüyor ve destekliyordu. Tabii bu ortamın oluşmasında İngiliz-Ermeni Komitesi’nin de bilfiil çalıştığı belirtiliyordu. Yine bu bildiriye göre Petersburg’daki Dış İşleri Bakanı’nın Ermenilere, Londra ve Paris’te mevcut koşullarla ilgili propaganda yapmalarını da tavsiye etmişti. Ermenilerin propagandadan ayrı olarak kişisel savunma ve ekonomik açıdan ilerlemeyi de göz ardı etmedikleri görülüyordu. Bu bildiri içerisindeki diğer önemli bilgi ise bazı bölgelerdeki Kürtlerin de çeşitli propagandalar ve savunma örgütleriyle Ermenilere karşı bakış açılarını değiştirdiğidir. Bildiri içeriğini böyle özetledikten sonra Talat Paşa’nın bu konularda düşündüklerine geçecek olursak, hükümet, Ermenilere yapılacak düzeltimin, Rusya kaynaklı olmasını beklemeden, devletin kendi öz iradesiyle ve Avrupalı Devletleri -özellikle İngiltere’yi- de bu konuda arkasına alarak yapılmasına niyetliydi. Çünkü belgenin sonunda Anadolu’daki Ermenilerin güvenliğinin Azerbaycan’daki Ruslara bağlı olduğu ifade ediliyordu. Başlangıçta hükümetin düzeltim yapma isteği İngilizler tarafından kabul edilmiş fakat daha sonrasında reddedilmişti. Talat Paşa’nın bu olay karşısındaki yorumu ise “Artık bütün amacın ıslahat olmayıp bu yerlerin Rus nüfuzuna bırakılması olduğu çok açıktı.” şeklindeydi. Bundan sonra Talat Paşa, Sadrazam Mahmut Şevket Paşa’nın da onayı ve Bayındırlık Bakanı Halaçyan Efendi’nin aracılığıyla Ermeni şeflerle bir toplantı yaptığını belirtir. Bu toplantıda, hükümetin ıslahat yapmak konusunda ciddi ve samimi olduğunu fakat bu ıslahatın Rusların eliyle yapıldığı takdirde iki millet arasına düşmanlık sokulacağını anlattığını söyler. Fakat şeflerin, halkı ve Patrikhane’yi bu düşünceye inandıramayız şeklinde bahaneleriyle bu işin başarılı olamadığını ve Eylül 1913 Köstence’de toplanan Hınçak Komitesi’nin kongresinden sonra Ermenilerin bağımsızlık fikirlerini daha da ateşli olarak savunmaya karar verdiğini belirtir.[10]


Referanslar

[1] “Talat Paşa’nın Anıları”, Haz.: Alpay Kabacalı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul, 2020, s. 43

[2] Talat Paşa, a.g.e., s. 43-44

[3] Talat Paşa, a.g.e., s. 45

[4] Talat Paşa, a.g.e., s. 44-45

[5] Talat Paşa, a.g.e,, s. 45-46

[6] Talat Paşa, a.g.e., s. 46

[7] Talat Paşa, a.g.e., s. 47

[8] Talat Paşa, a.g.e., s. 48

[9] Talat Paşa, a.g.e., s. 48-50

[10] Talat Paşa, a.g.e., s. 51-54

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s