ÇEVİRİ, Felsefi Makale

Fikri Tartışmada “Reductio ad absurdum”

Bu yazıyı 7 dakikada okuyabilirsiniz


Reductio ad absurdum[1] (Olmayana ergi delili, absürde indirgeme) delil getirmede ve informal mantıkta[2] karşıt argümanların kullandığı mantığı ilerletip onları absürt, saçma bir noktaya getirerek reddetmenin (böylece kendi argümanını ispatlamanın) bir metodudur. İndirgeme argümanı ve absürdleştirme argümanı (argumentum ad absurdum) olarak da bilinir.

Ek Bilgi

(Çevirenin Notu(ÇN): Buradan itibaren reductio ad absurdum, absürde indirgeme şeklinde çevrilmiştir.)

Buna benzer şekilde, absürde indirgeme, bir şeyin zıttının yanlış olduğu gösterilerek kendisinin doğru olduğunun kanıtlandığı argüman çeşididir. Dolaylı kanıt, çelişki ile kanıtlama ve klasik reductio ad absurdum olarak da tanınır.

Morrow ve Weston’un “A Workbook for Arguments” isimli çalışmalarında işaret ettikleri gibi, absürde indirgeme yoluyla geliştirilen argümanlar matematiksel teoremleri ispatlamada sıklıkla kullanılmaktadır. “Matematikçiler bu tarz argümanlara genellikle “çelişki ile kanıtlama” derler. Onlar bu ismi kullanırlar çünkü matematiksel indirgeme argümanları bizi çelişkilere götürür – örneğin “N” nin hem en büyük asal sayı olduğu hem de olmayacağı gibi – Çelişkiler doğru olamayacağına göre, (çelişki ile kanıtlama yoluyla) çok güçlü indirgeme argümanları yapılabilir.”

Diğer bütün delil getirme stratejilerinde olduğu gibi absürde indirgemenin yanlış kullanımı ve suiistimal edilmesi mümkündür; ancak aslında kendisi yanlış bir akıl yürütme yöntemi değildir. İlgili bir argüman biçimi olan felaket tellallığı argümanında[3] ise absürde indirgeme aşırı bir uca çekilir ve bu argüman genellikle (ama her zaman değil) yanlış bir fikir yürütme biçimidir.

Etimoloji(Kelime Kökeni): Kavram, Latinceden kökenlenmektedir. “Absürde indirgeme” anlamına gelir.

Örnekler ve Gözlemler

(ÇN: Buradan itibaren çeşitli fikir adamlarının konuyla ilgili yaklaşımlarına ve örneklerine yer veriliyor. Örnekleri anlamamız, olmayana ergi ispat yöntemini de anlamamızı da sağlayabilir. Çeviri için örneklerden yalnız birkaçı seçilmiştir.)

“ Absürde indirgemenin temel fikri şudur: Eğer bir kişi, bir inancın apaçık bir saçmalığa götürdüğünü gösterebilirse bu takdirde o inancın yanlış olduğu ortaya çıkar. Öyleyse, varsayalım ki biri dışarıda saçı ıslak biçimde dolaşmanın boğaz ağrısına neden olduğuna inanıyor. Bu kanıya, “Islak saçla dışarıda dolaşmanın boğaz ağrısına neden olduğu doğru olsaydı, yine saçların ıslanmasını gerektiren yüzme sporunun da boğaz ağrısına yol açtığını doğru kabul etmeliydik. Ancak yüzmenin boğaz ağrısına yol açtığını söylemek absürt olduğu için, dışarıda ıslak saçla dolaşmanın boğaz ağrısına neden olacağını söylemek de yanlıştır.” şeklinde karşı çıkabilirsiniz.” [4]

“Reductio ad absurdum”, bir argümanın ya da bir durumun yanlışlığını göstermek için onu absürde indirgemektir. Mesela birisi şunu söylediğinde “Ne kadar çok uyursanız o kadar sağlıklı olursunuz” daha sonrasında herhangi biri, mantıki absürde indirgeme işlemiyle birlikte ona şunu gösterebilir: Böyle bir önermede, uyku hastalığı olan ve aylarca uyuyan birinin sağlığı gerçekten olabilecek en iyi durumdadır. (ÇN: Halbuki en baştan kişinin ciddi bir uyku hastalığı olduğunu kabul etmiştik; dolayısıyla çelişki doğuruyor.) Bu terim aynı zamanda bir tür indirgemeci-tümdengelimli kıyaslama anlamına da gelir:

  • Ana Öncül: A ya da B den birinin doğru olması gerekiyor.[5]
  • Yan Öncül: A doğru değildir, (ÇN: kabul edildiği takdirde çelişki doğuruyor.)
  • Sonuç: O zaman B doğru “(olmak durumundadır.) [6]

“Absürde indirgeme bir durumun mantıksal çıkarımları üzerinde çalışmak için kullanışlı ve gerekli bir yoldur. Platon’un ‘Devlet’ inin büyük bir kısmı, Sokrates’in dinleyicilerini; diğer yöntemlerin yanı sıra, absürde indirgemenin geniş çaplı kullanımıyla adalet, demokrasi ve dostluk hakkındaki inançlarının mantıksal sonuçlarına götürmeye çalışmasından ibarettir…Absürde indirgeme, uzun ve kompleks argümanlara yol açabilmesi mümkün olmasına rağmen genellikle oldukça basit ve pratik olarak kullanışlıdır. Aşağıdaki konuşmayı bir örnek olarak ele alalım:

Anne (çocuğunun Akropolis’ten bir kaya alırken görüyor): Hayır, bunu yapmamalısın! Çocuk: Neden ki? O sadece bir kaya! Anne: Evet, fakat eğer herkes bir kaya alacak olsaydı, bu, siteyi (Akropolis antik şehrini) mahvedecekti!

Görebileceğiniz üzere, absürde indirgeme, kompleks argümanlarda ya da gündelik konuşmalarda olsun, oldukça etkili olabilmektedir. Bununla birlikte, absürde indirgemeden bazılarının ‘Felaket Tellallığı Yanılgısı’ dediği şeye geçiş yapmak kolaydır. “Felaket Tellallığı Yanılgısı”nda absürde indirgemede kullanılana benzer bir mantıki silsile, zincir kullanılmaktadır, (ÇN: ondan farklı olarak ise) bu yanılgıda aşırı mantıksal sıçramalar yapılır ve bunların çoğu büyük ihtimalle mümkün olmayan ‘psikolojik süreklilikleri’ içerir.”[7]

Absürde İndirgeme Argümanının Değerlendirilmesi

“Bir absürde indirgeme argümanı, herhangi bir iddianın, X’in yanlış olduğunu çünkü onun absürt olan diğer bir iddiayı, Y’yi gerektirdiğini göstermeye çalışır. Böyle bir argümanı değerlendirmek için aşağıdaki sorular sorulmalıdır:

  1. Y gerçekten de absürt müdür?
  2. X gerçekten de Y iddiasını gerektirir mi?
  3. X iddiası, artık Y argümanını gerektirmeyecek şekilde küçük bir değişime tabi tutulabilir mi?

Eğer ilk iki sorudan herhangi birisi olumsuz biçimde cevaplanırsa, indirgeme başarısızlığa uğrar; eğer üçüncü soru olumlu bir cevap alırsa bu takdirde indirgeme, “sığ, yüzeysel” kabul edilir. Aksi takdirde, absürde indirgeme argümanı hem başarılı hem de derin bir argümandır.”[8]

(ÇN: Bu yazı, https://www.thoughtco.com/reductio-ad-absurdum-argument-1691903 sitesinde “Reductio ad absurdum in argument” makalesinin Türkçe’ ye çevrilmiş halidir. İlgili yazının aslına verilen linkten ulaşılabilir. Çevirinin resmi, yazının kaynağında olmayıp çeviren kişi tarafından eklenmiştir.)


[1] Çevirenin Notu(ÇN): Osmanlı Türkçesinde Reductio ad absurdum’un karşılığı “abese irca, sebir ve taksim yöntemi” olarak karşımıza çıkmaktadır. Günümüz Türkçesinde ise “olmayana ergi metodu” şeklinde karşılık bulmaktadır.

[2] Çevirenin Notu(ÇN): İnformal mantık, günlük hayatta kullandığımız muhakeme, mantıklı düşünme biçimlerini analiz eden ve onların gelişmesi için felsefe, formal mantık, bilişsel psikoloji gibi disiplinlerin bakış açısından olayları ele alan mantık disiplinidir. Bkz: https://stanford.library.sydney.edu.au/archives/spr2010/entries/logic-informal/#:~:text=Informal%20logic%20is%20the%20attempt,a%20range%20of%20other%20disciplines. (Son Erişim Tarihi: 23.11.2020)

[3] Çevirenin Notu(ÇN): Felaket tellallığı argümanı(Slippery Slope Argument) absürde indirgemede yapıldığı gibi bir önermenin kabul edilemezliği ortaya konmaya çalışılır. Ancak bunu yaparken arasında geçerli mantıki ilişkiler olmadığı halde söz konusu önerme kabul edildiği takdirde bir dizi olay sonucu kabul edilmesi mümkün olmayan bir sonuca varılacağı söylenerek o önerme reddedilir. Dolayısıyla absürde indirgemede olduğu gibi olası yolların mantıksızlığı doğrudan gösterilemez ve “değilleme” başarısız olur.

[4] Christopher Biffle, Landscape of Wisdom: A Guided Tour of Western Philosophy. Mayfield, 1998

[5] Çevirenin Notu(ÇN): Absürde indirgemenin bir olayı açıklamada tamamen başarılı olabilmesinin ilk ve en önemli şartı; o olayın olası bütün açıklamaların göz önünde bulundurulduğundan emin olunmasıdır. Yani eğer, olayı açıklamak için A ve B den başka C ve D seçenekleri de varsa ve biz onların farkında değilsek A’yı yanlışlayıp B’nin doğru olduğunu öne süremeyiz: çünkü diğer denemediğimiz C ve D seçenekleri de doğru olabilir.

[6] William Harmon and Hugh Holman, A Handbook to Literature, 10th ed. Pearson, 2006

[7] Joe Carter and John Coleman, How to Argue Like Jesus: Learning Persuasion from History’s Greatest Communicator. Crossway Books, 2009

[8] Walter Sinnott-Armstrong and Robert Fogelin, Understanding Arguments: An Introduction to Informal Logic, 8th ed. Wadsworth, 2010.

Bir Cevap Yazın

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s