TARTIŞMA OTURUMLARIMIZ

SSCB ve Afganistan İlişkileri

Bu yazıyı 2 dakikada okuyabilirsiniz.


SSCB İşgaline Giden Süreç

SSCB’nin Afganistan ile olan ilişkileri 1917 Bolşevik devrimine kadar uzanıyordu. Bu dönemde Lenin Amanullah Han’a Afganistan ile diplomatik temas başlatmak için bir mektup yollamış ve daha da ileri giderek emiri “tek bağımsız müslüman ülkenin hükümdarı” olmak ile övmüştür. Bununla birlikte birçok subay SSCB’ye askeri eğitim almak üzere gitmiş ve döndüklerinde SSCB nüfuzu olarak orduya katılmıştır. Özellikle 1953 yılında Stalin’in yerine geçen Nikita Kruşçev silah ve baskı yerine komşularına ekonomik ve sosyal yollar ile nüfuz etme yoluna gitmiştir. Bu dönemde yoğun bir şekilde silah, para ve askeri teçhizat yardımı yapılmış ve askeriye dışında, imar ve altyapı meselelerinde de Sovyet uzmanları Kabil’e gelmişler ve çeşitli projelerde görev almışlardır. ABD’nin bu dönemde Pakistan ve İran’a yardım yaparken Afganistan’a yapmaması ve bu soruna eğilmemesi de Afganistan’ın SSCB nüfuzu altına girmesinde önemli bir rol oynamıştır.

1970 yılı ile beraber ekonomik sıkıntılar baş göstermiş ve bu durum toplumsal huzurun da gittikçe kötüleşmesine ve halkın gelecek yeni yönetimden dahi ümidinin kesilmesine yol açmıştır.

1973 yılına gelindiğinde Davud Şah ordunun desteği ile Kral Zahir Şah’ı iktidardan uzaklaştırmış, saltanatı sona erdirmiş ve Cumhurbaşkanı olmuştur. Bu dönemde sert bir yönetim uygulamak istemiş ve önemli bir aktivist olan Komunist Mr. Akbar Khyber’in öldürülmesi sonucu patlak veren protestolara karşılık olarak birçok Marxist ismi tutuklamıştır. Davud Şah geçmiş tecrübelere de dayanarak bu dönemde SSCB ve içerideki nüfuzuna karşı mesafeli durmuş ve solu pasifize etmiştir.

Bu dönemde işgal fikri gündeme gelse de politbüro böyle bir hamlenin daha da büyük bir direnişi tetiklyeceğini düşünmüş bunun yerine içerideki adamlarını kullanarak Davud Şah’a 27 Nisan 1978 yılında Kara ve Hava Kuvvetleri’nin müşterek ve koordineli bir operasyonu ile iktidardan el çektirmiştir. Bu askeri müdahele sonucu Nur Muhammed Taraki’nin liderliğinde  subaylardan oluşan bir hükümet kurulumuş ve  komünist rejim ilan edilmiştir.

Komunist rejimi hiçbir şekilde benimsemeyen Afgan Halkı bu durum karşısında çeşitli protestolar ve gösteriler düzenleyerek tepkisini göstermiştir. Rejimin uyguladığı kanlı infazlar toplumsal huzursuzluğu daha da körüklemiş ve Sovyet yönetimi bunun üzerine rejimi birçok silah ve askeri teçhizat ile tahkim etme yoluna gitmiştir.

Nur Muhammed Taraki mevcut durumu görüşmek üzere 1979 yılında Moskova’ya çağrılmış ve dönüşte vekili olan Hafizullah Emin tarafından öldürülmüştür. Hafizullah Emin Columbia Üniversitesi’nde öğrenim görmüş biriydi ve ABD ile görüşebilirdi. SSCB Hafizullah Emin’in Afganistan’ın politik çizgisini değiştirebileceğinden endişeleniyordu. Bunun üzerine Sovyet liderliği uzun süren süren tartışmalardan sonra askeri olarak müdahele etme kararı verdi. Yeni yönetimde hükümet Babrak Karmal yönetiminde kurulacaktı.

SSCB’nin Afganistan’ı İşgali

1979’un Aralık ayı ile beraber 58.000 asker ve beraberinde ağır silahların ve uçakların da katıldığı bir harekat ile SSCB Afganistan’ı işgal etti. Silahlı ve silahsız olarak işgale karşı Afgan halkı mevcut mozaik yapısına rağmen tek vücut haline gelerek direnişe geçti. Üniversitelerde protestolar başladı ve çeşitli meslek grupları (esnaf, memur vb.) iş bıraktı.

Direnişin silahlı kolunu ise mücahitler yürütmekteydi. Bu dönemde mücahitlere ABD’nin ve Pakistan’ın önemli miktarda silah yardımı olmuş (karadan-havaya füzeler, havanlar ve daha birçok askeri ekipman) ve Amerikan’ın verdiği Stinger füzeleri sayesinde Sovyetlerin hava üstünlüğü kırılmaya çalışıldı.

SSCB’nin Çekilmesine Giden Süreç

Mücahitler Sovyet birliklerine karşı başarılı baskın ve pusu harekatları yürüterek Sovyet tarafına önemli kayıplar verdirmiştir.

Bununla birlikte bu dönemde kızıl orduda etnik olarak çatırdamalar ve ayrışmalar başlamıştır. Kızıl ordu, SSCB açısından birliğin, beraberliğin ve vatan sathının kolektif olarak ortak bir gayret ile savunulmasının bir sembolüdür. Dolayısı ile bu dönemde başlayan çatırdamalar aynı zamanda SSCB’nin dağılmasına giden sürecin ayak seslerinin de duyudluğu bir dönemdir.

Askerler arasında uyuşturucu kullanımı artmış ve askerler silah ve teçhizatlarını elektronik eşya almak üzere mücahitlere satmaya başlamıştır. Bu gibi sebepler ordudaki disiplini ve emir-komutayı bozmuş, askerlerin moral seviyesini de aşağıya çekmiştir. Bu durum ordunun çözülmesine ve savaşma kabiliyetini yitirmesine yol açmıştır. Savaş SSCB için 1986’dan sonra artık içinden çıkılamaz bir hale gelmiş ve Afganistan macerası Sovyetler için bir bataklığa dönüşmüştür.

Sovyet paraşütçüleri Kabil, Afganistan’da zırhlı savaş araçlarıyla ilerliyor, 1986.

SSCB’nin Afganistan’dan Çekilişi ve İç Savaşın Patlak Vermesi

1989 yılında Gorbaçev döneminde Sovyet topraklarını Silah ve baskı ile elde tutma anlayışında değişikliğe gidilmiş ve bu bataklıktan çıkılması yönünde çekilme kararı alınmıştır.

SSCB sonrası serbest kalan mücahit gruplar bu sefer kendi aralarında sıkı bir iktidar yarışına girmiştir. Dış güçlerce (Şii grupların İran tarafından ve sunni gruplar Suudi Arabistan ve Pakistan tarafından desteklenmesi) desteklenen hizipler arası iktidar mücadeleleri SSCB’nin 1991’de çözülmesi ve buna bağlı olarak 1992’de SSCB irtisaklı Dr.Necibullah iktidarının zayıflayarak (1988-1992) devrilmesiyle birlikte kanlı bir iç savaşa dönüşmüş ve Taliban’ın 1996 yılında mevcut siyasi iklimden faydalanarak iktidara gelmesine kadar sürmüştür.

Önemli Mücahit gruplar:

Hizbi İslami, lideri Gulbeddin Hikmetyar;

Şura-i Niizar, lideri Ahmed Şah Mesud;

İttihad-ı İslami, lideri Prof.Abdurrab Resul Sayyaf;

Hizb-i Vahdet İslami, lideri İran’da yaşayan Abdleli Mazari (bu Şii partisi köken olarak Hazara’dır)

Cünbiş Milli İslami, lideri Abdül Raşit Dostum (köken olarak Özbek)

Kaynakça

  • Muhtat, Q. (2011). SSCB’nin 1979 yılında Afganistan’ı işgalinden 2001 ABD müdahalesine giden süreçte uluslararası ortamda Afganistan’ın konumu. Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi.
  • REUVENY, R., & PRAKASH, A. (1999). The Afghanistan war and the breakdown of the Soviet Union. Review of International Studies, 25(4), 693-708. doi:10.1017/S0260210599006932.

Görsel Kaynakçası

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s